چه کسی می‌گوید: «إِنَّ أَوْهَنَ الْبیوتِ لَبَیْتُ الْعَنْکَبُوتِ»؟

Who Is Saying That “Certainly, the Weakest Home Is the Home of Spider”?

اگر به تصویر زیر بنگریم، عنکبوتی را می‌بینیم که در خانۀ خویش آرام گرفته است؛ ولی آیا خانه‌ای دیده می‌شود؟! مگر نه این است که لانۀ هر جانور باید متناسب با هیکلش باشد؟

خانۀ عنکبوت‌ها از تارهای بسیار ظریفی تشکیل می‌شود که ساخته و پرداختۀ خودشان است. دربارۀ نازکی تار و پود این خانه‌ها باید گفت که معمولاً گرد و غباری که روی تارها می‌نشیند و یا تابش مستقیم نور سبب می‌شود تا بینندگان آنها را مشاهده کنند. تصاویر زیر، خانه‌های دود و غبارآلود دو عنکبوت را نشان می‌دهد.

عنکبوت با دانش‌های فیزیک، شیمی، ساختمان‌سازی و ... آشنایی ندارد. بتن، پولاد، آهن، سیمان، چسب‌های مصنوعی و دیگر مواد محکم و استحکام‌بخش نیز در ساخت تارها به کار نیامده‌اند. آنها رشته‌های پروتئینی و ساده‌ای هستند که از غده‌های تارریس موجود در انتهای بدن عنکبوت بیرون داده شده و در تماس با هوا سفت می‌گردند. مادۀ سازندۀ تارها به اندازه‌ای ساده است که خود عنکبوت پس از مدت معینی، تارش را خورده و از مواد بازیافتی برای ساختن تار تازه بهره می‌گیرد!

در شکل زیر، یک میوۀ درخت افرا Acer spp. که روی شبکۀ تارهای یک عنکبوت افتاده است را می‌بینیم.

تصاویر دیگر، برگک خشکیده و مگس نگون‌بخت به دام افتاده در یک رشتۀ تار عنکبوت را نشان می‌دهند.

در شکل بعدی، انبوهی از ذرات خاک، خاشاک و ران ملخ روی لانۀ عنکبوت چسبیده است. بد نیست بدانیم که تارعنكبوت از قويترين بافته‌هاست؛ دوامش از آهن بيشتر بوده و به آن آهن حيواني می‌گویند! گرچه تار عنکبوت نازک‌تر از موی انسان است، ولی درجۀ مقاومت آن چندین برابر پولاد می‌باشد. این تار آنچنان محکم است که می‌توان از آن یک توری ساخت و جلوی حرکت یک هواپیما را گرفت! چنانچه عنکبوت تارهایش را به کلفتی مغز مداد می‌تنید، آنگاه می‌دیدیم که یارای تحمل سنگینی وزن هواپیمای بوئینگ را هم خواهد داشت (1)!

تصویر پایین عنکبوتی را نشان می‌دهد که یک سوسری از سردۀ Periplaneta را در میان تارهای خویش گرفتار نموده و مشغول خوردن آن است. می‌گویند تارعنکبوت قدرتي دارد كه يك زنبور با سرعت 32 كیلومتر در ساعت و جثۀ چند برابر خودش را می‌تواند نگه دارد!

تار عنکبوت یک شاهکار معماری- فناوری و از عجیب‌ترین الیاف روی زمین است که به دلیل محکمی، سبکی و در عین حال انعطاف‌پذیری، در پزشکی و صنعت کاربردهای فراوانی دارد. دانشمندان در پی ساختن محکم‌ترین البسۀ ضدگلوله (عطامهر 1388)، سیم ویولن (2)، نخ جراحی، ترمیم رباط‌ها و بافت‌های عصبی آسیب‌دیده (ایرانیان انگلستان 1391) و یا ساخت پارچه و کاغذهای مقاوم (ایرانیان انگلستان 1390) با بهره‌گیری از تار عنکبوت هستند. این رشته‌ها بدون هیچ ابزار یا نیروی فکری مشابه آنچه در آدمی وجود دارد و تنها با استفاده از موادی ساده و طبیعی و غریزۀ جانوری ساخته شده‌اند. در عین حال، همواره الهام‌بخش پژوهشگران بوده‌اند. پژوهشگری از دانشگاه سئول- کرۀ جنوبی- که با توجه به چگونگی سفت شدن تار عنکبوت در هوای آزاد، فنی نوین در ژن‌درمانی را ارائه نمود (3)، یکی از این نمونه‌هاست.

عکس‌ها گویای استحکام و پایداری لانۀ عنکبوت‌ها هستند، ولی در نسک مقدس مسلمانان و آیۀ چهل و یکم از سورۀ عنکبوت می‌خوانیم: «مَثَلُ الَّذِینَ اتَّخَذُواْ مِن دُونِ اللهِ أَوْلَیَآءَ كَمَثَلِ الْعَنكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتًا وَ إِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنكَبُوتِ لَوْ کَانُواْ یَعْلَمُونَ» یا «داستان كسانى كه غير از خدا را دوستان خود برگزيدند، همانند عنكبوت است كه خانه‌ای برای خود انتخاب کرده؛ در حالی که سست‌ترین خانه‌ها، خانۀ عنکبوت است اگر می‌دانستند!»

اهمیت راستین عنکبوت‌ها برای مسلمانان در نوشتار دیگری با عنوان رابطۀ کخ‌ها و بقای اسلام آمده است. به هر روی، چنین برداشتی از آنجا ناشی می‌شود که کسی بخواهد استحکام تارعنکبوت را با زور بازوی خویش بسنجد. بنابراین، نتیجۀ حاصل از این مقایسه ارزش چندانی نخواهد داشت. از سوی دیگر، آیۀ بالا به 1400 سال پیش مربوط بوده و سطح آگاهی و هوش مردمان آن روزگار نیز معلوم است. شاید نتوان خرده‌ای بر این باور کهنه یا کهنسالان مذهبی گرفت، ولی شگفتی بزرگ هنگامی خواهد بود که مردمان امروزی هم ادعای فضل و دانش داشته باشند و هم بر طبل سستی لانۀ عنکبوتان بکوبند!!! راستی! انسانی هست که بتواند به طور طبیعی خانه‌ای به ظرافت و سستی خانۀ عنکبوت ساخته و در آن زندگی آسوده‌ای داشته باشد؟!

رفتارهای هر جاندار با هوش وی ارتباط مستقیمی دارد و در پایان این نوشتار گزارشی از اندازۀ مغز (4) یا شاید هوشمندی عنکبوت‌ها را بازگو می‌نماییم. امید است تا در آینده نگاه بهتری به این جانداران شگفتی‌ساز داشته باشیم:

«پژوهش‌های دانشمندان نشان داده که مغز عنکبوت‌های کوچک چنان بزرگ است که تمام حفره‌های بدن این جانور را پر نموده و تا پاهایش ادامه می‌یابد!

به گزارش ایسنا، دانشمندان به عنوان بخشی از پژوهش خود در مورد تأثیر کوچک‌سازی بر اندازۀ مغز و رفتار، به اندازه‌گیری دستگاه عصبی مرکزی نه گونه عنکبوت- از گونه‌های بزرگ جنگل‌های استوایی گرفته تا نمونه‌های ریز آنها- پرداختند.

با کوچک‌تر شدن عنکبوت‌ها، اندازۀ مغز آنها به تناسب بزرگتر می‌شود و به میزان بیشتری حفره‌های بدنشان را می‌پوشاند. پژوهشگران دریافته‌اند که دستگاه عصبی مرکزی عنکبوت‌های کوچک حدود 80 درسد از بدن آنها از جمله 25 درسد از پاهایشان را پوشش می‌دهد. در برخی موارد، به خاطر ریزی بیش از حد عنکبوت‌ها و حجم مغز آنها، بدن این کخ‌ها تغییر شکل داده و محدب می‌شود.

یاخته‌های مغزی به دلیل برخورداری از هسته‌های دارای ژن‌ها، فضای زیادی را اشغال می‌کنند و از سویی قطر رشته‌های عصبی (Axon) قابل تغییر نیست؛ چرا که در صورت نازک‌تر بودن، جریان یون حاوی پیام‌های عصبی مختل می‌شود. از این رو، تنها راه باقی مانده استفاده از فضای بیشتر در بدن برای دستگاه عصبی است. همچنین، چون یاخته‌های مغزی از انرژی فراوانی استفاده می‌کنند، بیشتر غذای خورده شده توسط این عنکبوت‌ها به انرژی مغزی تبدیل می‌شود!»

بن‌مایه‌ها

(1)- برگرفته از نوشته‌های شبکۀ پیام‌نما در تاریخ 27/05/1384.

(2)- برگرفته از روزنامۀ خراسان (ویژه‌نامۀ خراسان رضوی) در تاریخ چهارشنبه 17/12/1390، شمارۀ 18073 (ویژه‌نامۀ شمارۀ 2107).

(3)- برگرفته از نوشته‌های شبکۀ پیام‌نما در تاریخ پنج‌شنبه 25/12/1384.

(4)- برگرفته از روزنامۀ خراسان در تاریخ شنبه 26/09/1390، شمارۀ 18007، صفحۀ 20.

کخ‌شناسی آئینی: چرا "میازار موری که دانه‌کش است"؟

Religious Entomology: Why "Do Not Annoy an Ant That Is Grain-loader"?

فریدون فرخ پانسد سال بر دنیای باستان پادشاهی نمود و سپس تصمیم گرفت تا اریکۀ قدرت خویش را به فرزندانش سلم، تور و ایرج بسپارد. پادشاهی روم و خاور را به سلم واگذار کرد. تور سالار ترکان و چین شد. ایرج نیز به امر پدر سلطنت ایران زمین را بر عهده گرفت. گرچه سلم و تور از مادر دیگری زاده شده و برادران ناتنی ایرج محسوب می‌شدند، ولی شهریار جهان بدین امر التفاتی نداشت. درست است که ایرج برادر کوچک آنها بود ولی، به واسطۀ فرهنگ و هوش و رای خود جایگاه ارزشمندی نزد پدر به دست آورده بود. با گذشت سالیان و پیری فریدون، آتش کینه و حسودی برادران نسبت به ایرج شعله‌ور گشت و سرانجام، با نیرنگ و ناجوانمردی وی را به قتل رساندند.

ایرج پیش از کشته شدن به دست برادر میانی‌اش، تور، پند و اندرزهایی را به ایشان گوشزد می‌کند که فردوسی بزرگ آنها را چنین آورده است:

نیامدت گفت ایچ ترس از خدای                                                             نه شرم از پدر خود همین است رای

مکش مرا کت سرانجام کار                                                                               بپیچاند از خون من کردگار

مکن خویشتن را ز مردم‌کشان                                                                        کزین پس نیابی تو از من نشان

پسندی و هم‌داستانی کنی                                                                            که جان داری و جان‌ستانی کنی

ميازار موري كه دانه‌كش است                                                            كه جان دارد و جان شيرين خوش است

پسنده کنم زین جهان گوشه‌ای                                                                         به کوشش فراز آورم توشه‌ای

به خون برادر چه بندی کمر                                                                             چه سوزی دل پیر گشته پدر

جهان خواستی یافتی خون مریز                                                                          مکن با جهاندار یزدان ستیز

شاید کمتر کسی تاکنون به ریشۀ زبانزد مشهور میازار موری ... توجه کرده باشد! چرا ایرج باید در آن لحظه‌های دشوار از مورچه‌ای کوچک و زحمتکش برای بیان مقصود استفاده کند؟!

به نظر می‌رسد که حکیم توس خواسته است تا از زبان ایرج به مبارزه با خرافه‌ای دینی بپردازد. به بیان روشن‌تر، در آئين زرتشتي براي تنبیه برخي از گناهكاران اعمال ويژه‌اي بيان شده است؛ از جمله كشتن هزاران مورچه، لاك‌پشت، وزغ، مار، كشتن مگس، مورچه‌هاي دانه‌كش، و ... . برای نمونه، ممکن است مردي با زن حايض نزديكي كند يا زني حايض تن به اين گناه بسپارد. کشتن يكهزار مور دانه‌كش و دو هزار از ديگر انواع مورچه‌ها یکی از کفاره‌هایی می‌باشد که برای این گناه در نظر گرفته شده است (ونديداد، فصل هجدهم، بندهای 70 تا 74).

درود بر این بزرگمرد خراسانی که در آن سال‌های کمبود دانش و فرهنگ، خواسته است از زبان شهریار ایران زمین، ایرج ناکام، به مبارزه با دروغ و جهل بپردازد. پاداش چنین اندیشمندی، چیزی نیست جز غلبۀ اندیشه‌هایش بر دروغ و نیرنگ‌های بزرگ زمان.

خاستگاه فرشتگان

The Origin of Angels

واژه‌های angel، engel، angele، angelus، angelos، malakeh و angaros به ترتیب در زبان‌های انگلیسی، انگلیسی کهن، انگلوفرنچ، لاتین کهن، یونانی، عبری و پارسی همان‌هایی هستند که امروزه آنها را به نام فرشته- پیام‌آورانی از سوی خدا و گاه در زمودهای جنگجو یا نگهبان- می‌شناسیم. فرشتگان موجودات فرا انسانی بوده که در بسیاری از آئین‌ها مانند یهودیت، مسیحیت و اسلام وجود دارند.

عدۀ زیادی از پژوهشگران غیرمذهبی بر این باورند که مفهوم فرشته توسط دین زرتشتی به ادیان ابراهیمی شناسانده شده است. در آغاز شکل‌گیری این ادیان، خدا به صورت موجودیست که در کارهای آدمی دخالت نموده و در صورت نیاز، ایشان را بیرحمانه تنبیه می‌کند. این خدا بازتابی از نگرش انسان کوچ‌نشین و بدوی آن زمان بود که می‌توانست شخصاً با انسان گفتگو نماید. به مرور زمان و تحت تأثیر آئین زرتشتی، خدا به موجودی آسمانی، فراسوی دسترس انسان، بخشنده و مهربان تبدیل شد. بنابراین، لازم شد تا آفریدگانی مانند فرشتگان فاصلۀ میان خدا و انسان را پر کنند. به بیان دیگر، خدای امروزین پیام‌های خویش را از راه فرشتگان به انسان‌ها می‌رساند.

شکل ظاهری فرشتگان گوناگون بوده و بسیاری آنان را همچون آدمیان تصور کرده‌اند. در اسلام، فرشته‌ها با بال‌های دوگانه، سه‌گانه یا چهارگانه معرفی شده‌اند که حکایت از توانایی‌های متعدد آنان دارد. ایشان جایگاه و کار معینی داشته، هیچ‌گاه از فرمان خدا سر باز نزده- به جز شیطان- و می‌توانند با چهرۀ انسانی بر پیامبران و برخی از اولیای الهی ظاهر شوند. ایرانیان باستان عقیده داشتند که فرشتگان جامۀ سپید بر تن دارند و از این رو، این رنگ مورد علاقۀ ایرانیان می‌باشد (بن‌مایه). به طور کلی، فرشته نماد پاکی و خیرخواهی است.

اکنون به اهمیت فرهنگی پروانه‌ها نیز نظری می‌افکنیم: این جانوران عمر کوتاهی داشته و مردمان باستان آنان را نمادی از گذرایی می‌دانستند. پرواز پروانه از گلی به گل دیگر در پی شهد و زیبایی فیزیکی‌اش آن را همسان با جنبه‌های مصنوعی و ناپایدار روح آدمی کرده است. یونانیان باور داشتند که با خروج هر پروانه از پیلۀ شفیرگی، در کالبد یکی از انسان‌ها هم روح دمیده خواهد شد. پروانه مظهری از تبدیل و زایش است. به اعتقاد باستانیان روح توسط پروانه‌ها از زمین به بهشت منتقل می‌شد.

با توجه به آنچه گفته شد، گویا پروانه‌ها نیای فرشتگان هستند. به بیان دیگر، فرشتگان از سوی خدای آسمانی به جانب آدمی نشتافته‌اند. بلکه، با الهام از ذهن زیبای بشر و با نگاه به زیبایی‌های فیزیکی پروانه‌ها به وجود آمده‌اند. شباهت‌های فراوان میان فرشته و پروانه، خود دلیلی بر این ادعاست. برای نمونه، پروانه نمادی زنانه بوده و معمولاً توسط زنان به کار گرفته می‌شود. در بیشتر آئین‌های موجود نیز جنسیت ماده برای فرشتگان در نظر گرفته می‌شود. در زبان پارسی هم نام‌های پروانه و فرشته ویژۀ بانوان است (بن‌مایه) و یا در دنیای ذهن تهیه‌کنندۀ فیلم سینمایی زن‌ها فرشته‌اند، به این نگرش برمی‌خوریم که فرشته‌ها ماده‌اند؛ یعنی همان جنسیتی که معمولاً برای پروانه‌ها در نظر می‌گیریم!

فرشته‌ها، دستکم در نقاشی‌های ایرانیان، بیشتر مانند پروانگان نشان داده می‌شوند. عکس زیر همزمان با بزرگداشت سی و یکمین سالگرد انقلاب اسلامی ایران در بهمن ماه 1388 خورشیدی و از سوی شهرداری توس‌آنجلس در نقاط زیادی از شهر به صورت تابلوی تبلیغاتی نصب شده است. پیام روشن تصویر چنین است: دیو چو بیرون رود، پروانه در آید.

دومین نقاشی به داستان یا فرنام ضامن آهو که ویژۀ امام رضا- پیشوای هشتم شیعیان- است، اشاره می‌کند. فرشته‌های پیرامون ایشان و آهو، همان پروانه‌های تیرۀ Papilionidae می‌باشند که توسط قلم زیبای خانم سمانه طالبی پدیدار گشته‌اند.

اگر بپذیریم که فرشتگان همان پروانه‌ها هستند، می‌توان دیوارنوشتۀ زیر را بدین صورت تفسیر نمود: «شهر زیبا مانند دشت، باغ یا شهری پر از پروانگان است». امروزه، ایجاد باغ‌های پروانگان در نقاط گوناگونی از جهان متداول می‌باشد ولی نگارنده از برپایی دشت یا شهر پروانه‌ها ناآگاه است.

از سوی دیگر می‌بینیم که در نوروز 1389 خورشیدی، پل‌های هوایی رهگذران، ایستگاه‌های اتوبوس و حتی کناره‌های بولوار وکیل‌آباد با تعداد بسیار زیادی پروانه آرایش یافت.

انگار دست‌اندرکاران و هنرمندان- کسانی مانند مهدی و محمدرضا صحراگرد- شهرداری این شهرستان خواسته‌اند تا شهر زیبا، شهر فرشتگان و شهر پروانه‌ها را در یک مکان گرد هم آورند: مشهد

کاش فرصتی پیش می‌آمد تا نگارنده می‌توانست از نزدیک با آرای ایشان آشنا گردد و برای نمونه، پاسخ این پرسش‌ها را بیابد که: آیا آنها به وجود ارتباطی میان فرشتگان و پروانه‌ها باور دارند یا خیر؟ چرا از تصاویر پروانه‌ها و واژه‌های فرشتگان زیاد استفاده می‌کنند؟ و ... .

بن‌مایه‌ها

حسین‌نژاد کاشانی، سمانه. 1388. ضامن آهو (تصویرگر: سمانه طالبی). انتشارات گوتمبرگ، مشهد، 12 صفحه.

http://www.angelsghosts.com/angels_history

http://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B1%D8%B4%D8%AA%D9%87