نگاه کخ‌شناختی به "کلیات عبید زاکانی"

An Entomological Looking at the "Whole Writings of Obeid Zakani"

نگاه کخ‌شناسانه به آثار ادبی اهل قلم از چند جهت سودمند است. برای مثال، جنبه‌هایی از روحیات پدیدآورنده و شرایط اجتماعی- فرهنگی دوران زندگی وی با رویکردی نوین به خوانندگان شناسانده می‌شود. این دیدگاه سبب ارضای سرشت ادبی کخ‌شناسان و دانشجویان علاقه‌مند نیز شده و به تقویت انگیزۀ تحصیلی آنان و پیدایش شناخت فزون‌تر نسبت به فرهنگ و تاریخ صاحب اثر می‌انجامد. از سوی دیگر، زمینۀ آشنایی اهل ادب با دانش کخ‌شناسی فراهم گشته و زمینۀ مناسبی برای فراگیری، تکامل و رشد پایاپای دانش مذکور و افکار و احساسات ادبی پدید خواهد آمد.

ورود ادبیات پارسی به حوزۀ دانش کخ‌شناسی تازگی داشته و بررسی داستان فریدون سه پسر داشت، نخستین گامی بود که با انگیزۀ دستیابی به آرمان‌های بالا از سوی نگارنده برداشته شد. اکنون، کوشش می‌شود تا یکی دیگر از بزرگان سرزمین ایران را بدین نگاه بازشناسی کنیم.

نظام‌الدین مولانا عبید زاکانی از اهالی روستای زاکان قزوین و طنزپرداز بزرگ میانۀ سدۀ هشتم پیغمبری است که بدبختانه آگاهی چندانی از زمان تولد، مرگ و دوران زندگی‌اش در دست نیست. ایشان سراینده، فاضل، دانشمند، ارباب سلیقه و از اصحاب ذوق سلیمی به شمار می‌رود که مورد غضب و بی‌مهری کوته‌اندیشان روزگار معاصر خویش و حتی سده‌های پس از مرگش قرار گرفت. علت این دشمنی هم چیزی نبوده است جز گردآوری، ارائه یا به نظم و نثر در آوردن لطایف، حکایت‌ها و مضمون‌های ساده و ظاهراً مبتذلی است که در هر فرهنگ و جامعه‌ای وجود داشته و دارد.

کلیات عبید زاکانی نسکی است که دیوان قصاید و غزلیات، رباعیات، عشاق‌نامه، اخلاق الاشراف، ریش‌نامه، صد پند، ترجیع‌بند، تضمینات، رسالۀ دلگشا، رسالۀ مکتوبات، رسالۀ تعریفات، تعریفات ملا دوپیازه، موش و گربه و سنگتراش را در برمی‌گیرد. اتلس، انگبین، پرنیان، پروانه، دیبای ششتر، مگس، ملخ و مور مضمون‌هایی هستند که مورد توجه مستقیم این دانشمند بوده‌اند. البته کاربرد واژۀ شیخک نیز در سروده‌های وی زیباست و چه بسا که نام پارسی کخ‌های راستۀ Mantodea از همین اشارات گرفته شده باشد. عبید چهار بار واژۀ شیخک را برای بیان ویژگی‌های خویشتن، همفکرانش و گروهی ویژه از روحانیون در سروده‌هایش استفاده کرد که به ترتیب عبارتند از (صفحه‌های 38، 39، 44 و 83):

منم که با عمل و قول چنگ بیزارم                                                  ز قول بی‌عمل شیخکان هرزه‌درای

شیخکان گر به نصیحت هذیانی گویند                                       ما به یک جرعه زبان همه خاموش کنیم

بندۀ یکروان یکرنگیم                                                                                دشمن شیخکان قلابیم

تیزی که ز رندکان به مستی بجهد                                                     از سبلت شیخکان بنگی خوش‌تر

در روزگار گذشته که پیشۀ نوغانداری اهمیت اقتصادی فراوانی داشت و صنعت نوین نساجی پا به عرصۀ وجود نگذاشته بود، انواع پارچه‌ها و پوشاک ابریشمی نیز زمود مهم‌تری در زندگی مردم داشته و در نتیجه، ذوق صاحبان قلم گرایش بیشتری بدانها پیدا می‌کرد. اتلس، پرنیان و دیبای شوشتری سه نوع از فراورده‌های ابریشمی است که ورد زبان عبید زاکانی بود. اتلس گونه‌ای پارچۀ ابریشمی براق و دارای رویۀ پرزدار لطیف و پشت بی‌پرز است که در نوع زربفت آن، تارهای زری به کار می‌رود. پرنیان یک نوع پارچۀ ابریشمی نازک و گلدار می‌باشد. دیبا هم یک نوع پارچۀ ابریشمی ضخیم و گلدار است که نوع شوشتری آن از مرغوبیت بیشتری برخوردار بود. سراینده در اشعار جدی خویش چند بار برای وصف دنیا یا پاچه‌خاری (= مدح) اربابان قدرت از این مانک بهره‌برداری کرده است:

الف- وصف دنیا (صفحه‌های 10، 11، 89 و 100):

اتلس زربفت را در اختران پوشیده‌اند                                         کوه را پیراهن از اکسون و خارا کرده‌اند

به صد لباس برآمد سپهر بوقلمون                                               چو صبح را تتق از ساده پرنیان کردند

نخستین دم که خاطر خامه در بست                                                 بر این دیبای ششتر نقش بر بست

صنوبر چون عروسان پرنیان‌پوش                                                 چمن را شاهدی چون گل در آغوش

ب- ستایش شاه شیخ ابو اسحاق اینجو (صفحه‌های 23 و 34):

اتلس نه توی این چرخ مقرنس شکل را                                        کرده‌اند از بهر عالی بارگاهت مر کنار

شاهی که اتلس تتق زرنگار چرخ                                                     مانند پرده می‌نهدش سر بر آستان

ج- ستایش سلطان معزالدین اویس جلایری (صفحۀ 20):

نقاش صنع اتلس نه توی چرخ را                                                     از بهر بارگاه تو کرده‌ست زرنگار

د- ستایش عمیدالملک وزیر (ص 29):

بود چو بود جو سنجند خازنان درت                                               ترازویش فلک اتلس و زمین متقال

پروانه یک کخ دوست‌داشتنی در سروده‌های عاشقانه است. البته عبید به مانک مجازی آن نیز توجه داشته و در ستایش شاه شیخ ابو اسحاق اینجو می‌گوید (ص 12):

جهان پادشاها عدل تو خلق عالم را                                                      ز جور حادثه پروانۀ امان آورد

در صفحۀ 42 و ستایش همین شاه می‌خوانیم:

تا بود دور فلک پیوسته دوران تو باد                                        گوی گردون در خم چوگان فرمان تو باد

در شبستان جلالت چون که افروزند شمع                                      جرم خور پروانۀ شمع شبستان تو باد

افزون بر این، سراینده برای توصیف امور دیگر از نماد پروانه یاری گرفته است که بدین قرار می‌باشند:

تشبیه روح (ص 45):

عشق گنجیست دل چو ویرانه                                                               عشق شمعیست روح پروانه

تشبیه خویش در گفتگو با معشوق (صفحه‌های 48 و 73):

دولتی یابم اگر در نظر شمع رخت                                                 کشته و سوخته یابند چو پروانه مرا

ز شوق پرتوی رویت که شمع انجمن است                                       مرا ز غیر چو پروانه نیست پروایی

تشبیه دل خویش (ص 90):

تو گویی عادت پروانه دارد                                                                   به جان خویشتن پروا ندارد

خطاب دلبر به دلداده (صفحه‌های 95، 95 و 97):

تویی پروانه من شمع دل‌افروز                                                             کجا بر شمع شد پروانه پیروز

مگر نشنیده‌ای ای از خرد دور                                                                 که پروانه ندارد طاقت نور

من آن شمعم که صد پروانه دارم                                                             کجا پروای این دیوانه دارم

احوال خویش پس از دیدن دلبر (ص 102):

بدیدم رویش و دیوانه گشتم                                                                 بر شمع رخش پروانه گشتم

سخن خِرد سراینده با وی دربارۀ عشق (ص 91):

گهی چون شمع می‌افروز از عشق                                                     چو پروانه گهی می‌سوز از عشق

عدم آزردن مورچگان و مور و ملخ مفهوم‌هایی هستند که توسط حکیم توس، فردوسی بزرگ، در ادبیک پارسی (Persian literature) گسترش یافته‌اند و مولانا عبید زاکانی برای ستایش شاه شیخ ابو اسحاق اینجو و نکوهش ریش به آنها استناد می‌کند (صفحه‌های 13 و 45):

ز عدل شاه سر خود چو مار کوفته یافت                                     کسی که خانۀ موری به ظلم ویران کرد

ریش ار نه زشت بودی اندر بهشت بودی                                    مور و ملخ بخوردی زانکه کشت بودی

عبید به داستان مورچه و حضرت سلیمان هم اشاره دارد (ص 67):

ما کجا اسباب دنیا از کجا                                                                  مور را ملک سلیمان گو مباش

افزون بر این، او رویش موی صورت نوجوانان را به جای پای مورچه تشبیه کرده است (ص 43):

بندۀ آن خط مشکینم که گویی مورچه                                         پای مشک‌آلود بر برگ گل نسرین نهاد

وی برای توصیه به گوشه‌نشینی و بازگویی نیایش مرد سنگتراش با خدای خویش از رفتار مگس یاری می‌جوید (صفحه‌های 106 و 174):

چو عنقا گوشۀ عزلت نگهدار                                                                مرو بر سفرۀ مردم مگس‌وار

روز از رویت بپرانم مگس                                                          شب به گرد خانه گردم چون عسس

سمپاشی علیه زیان‌آوران، بیماری‌ها و گیاهان هرز یکی از عمده‌ترین شیوه‌های رویارویی با آنهاست. البته، کاربرد ناشایست و بادبردگی (Drift) سموم، زیان‌های جبران‌ناپذیری را به بار خواهد آورد. عبید برای ستایش شاه شیخ ابو اسحاق این موضوع را چنین یادآوری می‌کند (ص 33):

سموم قهر تو گر بگذرد به سوی بهشت                                          به یک شراره بسوزد خزاین رضوان

رسالۀ تعریفات و تعریفات ملا دوپیازه بخش‌هایی از آثار عبید زاکانی هستند که تعریفی کوتاه، طنزگونه و تا حدودی منطبق بر واقعیات اجتماعی را برای واژگان گوناگون ارائه می‌دهند. پنج واژۀ زیر به کخ‌شناسی ادبی ارتباط دارند:

1- الخبائث: چیزی که از عسل شیرین‌تر باشد

2- السموم: نفس او [اشاره به الزبانی: دلاک ریشدار]

3- الشپش: نقد او [اشاره به النعوذ بالله: مدرسه‌نشین]

4- الفشار: پروانه‌ای که حاکم به نواب خود نویسد و ایشان بدان التفات ننمایند

5- المجاور: مگس بی‌حیا

رسالۀ دلگشا به لطیفه‌ها و حکایت‌های پارسی و تازی اختصاص داشته و نویسندۀ آنها انگبین و زنبور را در قالب چهار حکایت زیرین مورد استفاده قرار داده است.

حکایت نخست: جحی در کودکی چند روز مزدور خیاطی بود. روزی استادش کاسۀ عسلی به دکان برد. خواست که به کاری رود. جحی را گفت: «درین کاسه زهرست! زنهار تا نخوری که هلاک شوی!» گفت: «مرا با آن چه کارست!» چون استاد برفت، جحی وصلۀ جامه به صراف داد و پاره‌نان فزونی بستد و با آن عسل تمام بخورد. استاد باز آمد. وصله می‌طلبید. جحی گفت: «مرا مزن تا راست بگویم. حال آنکه من غافل شدم، طرار وصله بربود. من ترسیدم که تو بیایی و مرا بزنی. گفتم زهر بخورم تا تو بیایی من مرده باشم. آن زهر که در کاسه بود، تمام بخوردم و هنوز زنده‌ام! باقی تو دانی» [ص 105]

حکایت دوم: اردبیلی با طبیب گفت: «زحمتی دارم؛ چه تدبیر باشد؟» طبیب نبض او بگرفت. گفت: «علاج تو آنست که هر روز قلیۀ پنج مرغ فربه و گوشت برۀ نر مطنجنه کرده، مزعفر با عسل می‌خوری و قی می‌کنی» گفت: «مولانا راستی خوش عقلی داری! اینکه تو می‌گویی، اگر کس دیگر خورده باشد و قی کرده، من در حال بخورم؟» [ص 109]

حکایت سوم: جحی در قحط‌سالی گرسنه به دیهی رسید. شنید که رئیس ده رنجور است. آنجا رفت. گفت: «من مرد طبیبم.» او را پیش رئیس بردند. اتفاقاً در خانۀ ایشان نان می‌پختند. گفت: «علاج او آنست که یک من روغن و یک من عسل بیارید.» بیاوردند. در کاسه کرد و نانی چند گرم در آنجا شکست. یک یک لقمه برمی‌داشت و گرد سر بیمار می‌گردانید و بر دهان خود می‌نهاد تا تمام بخورد.

گفت: «امروز آنقدر معالجت تمام باشد تا فردا» چون از خانه بیرون آمد، رئیس در حال بمرد. او را گفتند: «این چه معالجه بود که کردی؟» گفت: «هیچ مگو! شب اگر من آن نمی‌خوردم، پیش از او از گرسنگی می‌مردم.» [ص 140]

حکایت چهارم: شخصی را زنبور بر ک.ی.ر زد. سخت بزرگ شد. در خانه رفت. با زن خود گفت: «این ک.ی.ر در بازار می‌فروشند. مقرر کرده‌ام که ک.ی.ر خود را بدهم و صد دینار دیگر بر سر این ک.ی.ر بستانند. اگر نیکست تا بخریم؟» زن را سخت خوش آمد. جامه‌ها و حلی هر چه داشت، درهم فروخت و صد دینار بداد که این را از دست مده.

شوهر برفت و باز آمد که خریدم. یک دو روز به کار می‌داشتند. ناگاه آماسش فرو نشست و با قرار اصل آمد. شوهر پریشان از در آمد و گفت: «ای زن! خدا بلای سخت از ما بگردانید. آن ک.ی.ر از آن ترکی بود؛ دزدیده. بیرون آمد. مرا بگرفتند و به دیوان بردند. به هزار زحمت صد دینار دادم و همچنان ک.ی.ر کهنۀ خود را بازستدم و از آن شنقصه خلاص یافتم.» زن گفت: «من خود روز اول می‌دانستم که آن دزدیده باشد و گرنه بدان ارزانی نفروختندی.» [ص 130]

به طور کلی، شمار کاربرد مفهوم‌های کخ‌شناختی به ترتیب اهمیت و بندواژگان پارسی عبارتند از: پروانه (13)، اتلس (5)، انگبین (4)، شیخک (4 بار در سروده‌ها)، مور (4)، مگس (3)، پرنیان (2)، سموم (2)، دیبای ششتر (1)، زنبور (1)، شپش (1) و ملخ (1). اتلس در اشعار جدی و پروانه در عاشقانه‌های عبید زاکانی بیشتر مورد توجه وی قرار داشته است. کاربرد نام اتلس (برای اشاره به پیچیدگی زمین و آسمان‌ها) به این سراینده اختصاص دارد ولی، بهره‌برداری از رفتار پروانه در مضمون‌های عشقی امری شناخته شده و همگانی است. از سوی دیگر، هنگام بررسی لطیفه‌های کخ‌شناسی معاصر، مشخص گردید که مگس و مورچه زمود بارزتری در زندگی روزمرۀ پارس‌ها ایفا می‌کند، ولی در روزگاری که عبید زاکانی زیست- میانۀ سدۀ هشتم پیغمبری- می‌بینیم که انگبین از اهمیت فزون‌تری برخوردار بوده است.

بن‌مایه‌ها

اقبال آشتیانی، عباس. 1332. کلیات عبید زاکانی (نسخۀ مجلۀ ارمغان). انتشارات شرکت نسبی حاج محمد حسین اقبال و شرکاء، 113 صفحه.

بی‌نام. 1346. لطایف عبید زاکانی (از روی نسخۀ 1303- استانبول). انتشارات شرکت نسبی اقبال و شرکاء، 176 صفحه.

الاکلنگ بهتر از شیخک است

Seesaw Is Better Than Mantis

گیاهخوار بودن آهو فضیلتی برایش به شمار نمی‌آید؛ درندگی شیر نیز عیب نیست. هست؟! ما نمی‌توانیم پروانه را بدین علت که از شیرۀ گل‌ها می‌نوشد، بستاییم. همین‌طور هم نمی‌توانیم پشه‌های نیش‌زن و خونخوار یا روباهی که با زیرکی تمام در انتظار زمان مناسب برای ربودن طعمه می‌نشیند را محکوم کنیم. در واقع، واکنش‌های ما انگیزۀ دیگری به جز رفتار آن جانوران دارد. ما گل را نماد زیبایی می‌دانیم و بنابراین، جانوری که خوراکش را از شیرۀ گل تأمین می‌کند برایمان بسیار دوست‌داشتنی به نظر می‌رسد! آیین‌های انسانی برای حفظ و تقویت بنیان جوامع خویش کوشیده‌اند تا رفتارهایی مانند دزدی و مردم‌آزاری را نکوهیده و زندگی شرافتمندانه را تبلیغ نمایند. چنین است که دزدی روباه را نمی‌پسندیم و یا بر آفرینش پشه ایراد می‌گیریم. به بیان بهتر، این واکنش‌ها دلیل بسیار محکم‌تری هم دارد و آن ارتباطش با سود و زیان ظاهری ماست. آنجا که چشمان درشت آهو یا رنگ‌های زیبای پروانه روحیۀ ما را تلطیف می‌سازد، نوع غذایش (به ترتیب گیاهان علفی و شیرۀ گل‌ها) را می‌پسندیم و جایی که نیش پشه آزارمان می‌دهد و یا روباه به اموالمان ضرر می‌زند، از شرارت و سرشت پلیدشان می‌نالیم!

اصولاً بخشبندی کخگان (Insect fauna) هر منطقه به جانداران سودمند (Beneficial) و آسیب‌رسان (Pest) بر پایۀ همین رویکرد منفعتگرایانۀ آدمی است. گاهی این برداشت‌های نادرست به بروز مشکلات دیگری می‌انجامد که در نوشتار کنونی به یکی از آنها خواهیم پرداخت.

تصویرهای بالا متعلق به سه گونه از کخ‌های راستۀ Mantodea در توس‌آنجلس است. کخ‌شناسان ریشۀ نام راسته را یونانی و به معنای طالع‌بین (Soothsayer) یا نوعی ملخ می‌دانند. انگلیسی زبانان هم آنها را با عنوان Mantis، Mantid یا Praying Mantis (Praying Mantid) می‌شناسند. فرهنگ بزرگ وبستر Mantis را یک واژۀ نولاتین (New Latin) و برساخته از زبان یونانی با معنای غیبگو (Diviner) یا پیامبر (Prophet) شناسانده است که نخستین بار در سال 1646 ترسایی به کار گرفته شد. البته، دانشنامۀ فشردۀ بریتانیکا (Britannica Concise Encyclopedia) ریشۀ Mantis را باور یونانیان باستان مبنی بر نیروی فراطبیعی کخ‌های یاد شده می‌داند.

با توجه به رابطۀ متقابل فرهنگ‌های انسانی، در زبان پارسی هم واژگان مشابهی وجود دارد. برخی از مترجمان تازه‌کار یا ناآشنا با دانش کخ‌شناسی، نام انگلیسی گونه‌های Mantodea را به صورت کشیش مقدس [kešiše moqaddas] یا حشرۀ دعاخوان [hašareye doâxân] ترجمه کرده‌اند. پژوهشگران، دانشجویان و بسیاری از ایرانیان نیز آنها را با نام شیخک [šeyxak] یا آخوندک [axundak] می‌شناسند. تا جایی که بر نگارنده معلوم است، عبید زاکانی، طنزپرداز بزرگ سدۀ هشتم پیغمبری، نخستین پارسی زبانی بود که واژۀ شیخک را برای اشارۀ به گروهی از روحانیون مقدس‌نما و زشت سیرت به کار گرفت:

منم که با عمل و قول چنگ بیزارم                                                  ز قول بی‌عمل شیخکان هرزه‌درای

البته، رفتار کمین نشستن و انتظار طولانی برای غافلگیری طعمه، دلیل راستین وجود چنین نام‌هایی است. پاهای جلویی کخ‌های مورد نظر به طور ویژه‌ای رشد نموده و جاندار را قادر می‌سازند تا به مدت چندین ساعت آنها را بالا گرفته و منتظر رسیدن طعمه باشد. همین که جانور نگونبخت به شکارگر نزدیک شد، در یک یورش ناگهانی و برق‌آسا صید می‌شود. این حالت، تداعی‌کنندۀ نیایش شیخ‌ها، آخوندها، کشیشان یا دیگر افراد مذهبی و دعا به درگاه پروردگار است.

نیک می‌دانیم که در زمانۀ کنونی و همچنین در زمان‌های گذشته، بسیاری از مبلغان مذهبی سرشت بدی داشته و از خوش‌باوری مردمان ساده سوءاستفاده‌ها کرده‌اند. مسعود آذر-سرایندۀ ایرانی- دربارۀ ایشان می‌گوید:

شیخک من اذان تازی از بر نکنم                                                      یک نقطه ز مکتوب تو باور نکنم

تسبیح تو مادرم به جامی بفروخت                                                        من ناخلفم اگر چو مادر نکنم

ولی آیا می‌توان این رفتار را به همۀ آنان نسبت داد؟! به هر حال، نام شیخک، آخوندک، کشیش مقدس و ... مورد پسند دین‌باوران نبوده و نوعی توهین قلمداد می‌گردد^*. کخ‌شناسان هم در نوشتارهای خویش یا گفتگوهایی که با این گروه از مردم انجام می‌دهند، باید از واژه‌های زیباتری استفاده کنند تا دل‌های نازک آزرده نگشته و راه استهزاء نیز بر کوته‌اندیشان بسته شود.

شوربختی افراد Mantodea به همین جا ختم نمی‌گردد. نام رسمی نامناسب تنها یکی از آنهاست. بسیاری از نام‌های محلی که در ایران زمین رایجند، نیز جالب نیست. برای نمونه، برخی از گویشوران دامغان (روستای وِرکیان)، کرج (روستای کُندُر)، گیلانغرب و نهاوند آنها را به ترتیب با اسامی سِلامو [selâmu] قرآن‌خونک [qorânxunak]، سِیِّد [seyyed] و دورش «= درویش» [dureš] می‌شناسند. مردمان آمل و شاهرود رویۀ برعکسی را در پیش گرفته و به ترتیب آنها را دارشِطون [dâršetun] و شِیطو «= شیطان» [šeytu] خوانده‌اند. برخی از گویشوران تازی زبان، توس‌آنجلس و نیشابور (روستای اَدْگ) بر پایۀ شکل ظاهری بدن آنها را به ترتیب اسب پیغمبر [asbe peyqambar]، شتر خدا [šotore xodâ] و گوی خدا «= گاو خدا» [goye xoda] نامیده‌اند. مردمان بخش‌هایی از استان خراسان رضوی (مانند شهرستان‌های بردسکن، خلیل‌آباد، طرقبه شاندیز، مه‌ولات- روستای ازغند-، سرخس و فریمان- روستای عشق‌آباد-) احتمالاً رنگ سبز ایشان را مورد توجه قرار داده و آنها را به ترتیب گو رواه [gu revâ یا go revâ]، گُروپال [goropâl] و گو روواهی [go ruvâhi] با معنای گُهِ روباه نامگذاری کرده‌اند.

اسم‌های مُرغَک [morqak] و زَهر [zahr] که به ترتیب توسط مردمان ایراج (استان فارس) و جیرفت (استان کرمان) استفاده می‌شود یا نمونه‌هایی مانند قاطرکُش [qâterkoš] و شُتُرْزَنَک^** [šotorzanak] به یک باور همگانی اشاره دارند. اعتقاد عمومی بر این است که اگر افراد Mantodea توسط جانورانی مانند گوسفند، بز، خر یا مرغ خورده شوند، آنان را به مسمومیت و مرگ ناگهانی دچار خواهند ساخت. شواهد نشان می‌دهد که در میان مردمان برخی از کشورهای خارجی نیز باور مشابهی وجود دارد. بنابراین، انجام پژوهش‌های بیشتر در این زمینه ضروری است.

البته، همۀ نام‌هایی که در فرهنگ‌های گوناگون ایران زمین برای این گونه‌ها استفاده می‌شود، نامأنوس و نچسب نیستند. معلوم نیست که مردمان زابل، چناران (روستای حیطه‌طلا) و نهاوند بر اساس چه مبنایی آنها را به ترتیب زن مار [zane mâr]، ریشتن‌بافتن [rištanbâftan] و کارهر «= زگیل‌خور» [karhar] نام داده‌اند. نام اخیر بر پایۀ این باور است که اگر جانور یاد شده را روی زگیل‌های دست بگذاریم، سبب خوردن و بهبود آنها می‌گردد!

سرانجام، گویشوران کرج (روستای کندر) و یزد، ایشان را اَلاکلنگ [alâkolang] می‌نامند. هنگامی که افراد Mantodea راه می‌روند، بخش‌های جلویی و انتهایی بدن خود را متناوباً به سمت بالا و پایین حرکت می‌دهند که یادآور حرکات و بازی الاکلنگ است.^***

از سوی دیگر، غریزۀ شکارگری گونه‌های Mantodea که در پویانمایی کودکانۀ هاچ زنبور عسل و فیلم سینمایی- تخیلی شیخک مرگبار (The Deadly Mantis) به نمایش در آمده است، یا رفتار جنسی ماده‌ها، که جفت خویش را در هنگام آمیزش می‌خورند، نیز بر بیزاری که نسبت به این گروه از کخ‌ها وجود دارد، می‌افزایند.

برپایی نمایشگاهی از قوطی‌های خالی نوشیدنی Red Bull که به شکل افراد Mantodea درآمده‌اند،

برداشت عکس‌های زیبا و هنرمندانه، نشریۀ Mantis (با موضوعات شعر، نقد و ترجمه) از دانشگاه استنفورد (Stanford University) یا مستند شیخک شدن (Enter the Mantis) که ابداع یکی از سبک‌های هنر و ورزش رزمی کونگ فو به نام شیخک (Mantis) را الهام گرفته از رفتار کخ‌های مورد نظر ما می‌داند، را می‌توان در خدمت یا خیانت آنها دانست؛ زیرا امکان برداشت‌های خوب و بد از موضوع به طور همزمان وجود دارد.

 

نگهداری این جانوران به عنوان حیوان خانگی که امروزه در ایالات متحدۀ آمریکا انجام می‌شود یا ساخت اساب‌بازی‌هایی شبیه به آنها در ایران، از جمله راه‌کارهایی هستند که می‌تواند افکار و بینش ما انسان‌ها را تا حدودی تغییر دهند.

تغییر نام‌های رایج رسمی که به صورت تصنعی و با تأثیر رسانه‌های همگانی عمومیت یافته‌اند، روشی دیگر برای کاستن از بار گناهان انجام نداده، تهمت‌های ناروا و نفرت بیجایی است که نسبت به این جانوران دوست‌داشتنی ابراز می‌شود. بنابراین:

شایسته است تا به جای واژه‌های زشت و ناپسند شیخک، آخوندک، کشیش مقدس یا حشرۀ دعاخوان (Mantis, Mantid, Praying Mantis or Praying Mantis) از واژۀ مؤدبانه‌تر الاکلنگ (Seesaw) استفاده کنیم.^****

در پایان، نگارنده از خوانندگان ارجمندش درخواست می‌نماید تا نام الاکلنگ (و هر گونه اطلاعات سودمند دیگر مرتبط با این زمینه) در زبان و گویش بومی یا محل زندگی خویش را با وی در میان بگذارند.

بن‌مایه‌ها

Anonymous 2005. Britannica Concise Encyclopedia. Encyclopædia Britannica, Inc., London, UK

Anonymous 2005. Merriam-Webster's Collegiate Dictionary. 11^th Edition Merriam-Webster, Incorporated. Springfield, Massachusetts, USA.

Geiger, D. 2010. Praying Mantis or Praying Mantids. BellaOnline: The Voice of Women.

Triplehorn, C. A. & Johnson, N. F. 2005. Borror and Delong′s Introduction to the Study of Insects. 7^th edition. THOMSON BROOKS/COLE. California, USA.

Yahoo Answers: Is a Praying Mantis really poisonous? If yes, what are the affects of the venom?

پی‌نوشت‌ها:

^* در اسفند ماه 1390 خورشیدی، سید محمد خاتمی- رئیس‌جمهور پیشین ایران- به طور پنهانی و بر خلاف خواسته‌های مخالفان در انتخابات نهمین دورۀ مجلس شورای اسلامی رأی داد. این رفتار موجی از انتقادها را در پی داشته و تصویری با عنوان آخوندک بالای سر آخوند در فضای مجازی انتشار یافت. اکنون عکس و مطالب مرتبط با آن را بازبینی می‌نماییم تا نمونه‌ای مناسب و جلوه‌ای دیگر از کخ‌شناسی سیاسی (Political Entomology) نمایانده شود:

«حسن سربخشیان، عکاسی که سال‌ها در مراسم و مناسبت‌های مختلف سیاسی- اجتماعی ایران عکاسی کرده، داستان عکسی را نوشته است که در آن آخوندکی از سر اتفاق روی عمامۀ محمد خاتمی نشسته بود. بررسی اهمیت جایگاه افراد در دنیای سیاست یا اندکی تأمل در گذشته و حال آنها می‌تواند برای کسانی که دنبال شنیدن صدایی متفاوت هستند، بسیار آموزنده باشد. ولی برای من که به عنوان عکاس سال‌های موسوم به اصلاحات یک دهۀ تمام شب و روزم با سیاسیون ایران گره خورده بود، این قصه شکل دیگری نیز می‌تواند داشته باشد و آن بیشتر علاقۀ شخصی من به روایت تاریخ از دریچۀ دوربینم بوده و هست تا ماندگاری این اسناد علاوه بر نسل آینده موجب یاداوری برای کسانی باشد که شاهد اتفاقاتی در دوران معاصر بودند، اما با گذشت زمان و انباشته شدن اخبار و اطلاعات بیشمار دچار فراموشی هر چند موقت می‌شوند. این عکس در شرق تهران- مرکز سپاه- و به هنگام گردهمایی دختران دانش‌آموز بسیجی در اکتبر سال 2002 برداشته شد. ... در‌‌ همان ابتدای صحبت‌های آقای خاتمی متوجه شدم بر روی عمامۀ ایشان موجودی در حال حرکت است، اما مطمئن نبودم. لذا نخستین عکس را گرفته و سعی کردم به روبروی ایشان بروم. یکی از همکاران عکاس به محافظ رئیس‌جمهور اطلاع داد تا وی تصمیم بگیرد چه کاری می‌توان کرد! اما من در این فکر بودم که اگر محافظ آقای خاتمی به ایشان اطلاع دهد و ایشان بخواهد عمامۀ خود را بردارد، شاید بشود عکس خوبی گرفت! ولی همچنان نگران بودم که برای اینکه این کار را انجام دهند، شاید بخواهند چند قدمی به عقب بروند که در آن صورت از دید عکاسان خارج می‌شدند؛ چون در جایگاه سخنرانی حضور داشتند و ما همگی در پایین سالن بودیم. در همین بین- بی‌آنکه چشمم را از دوربین دور کنم- به جهت روبروی آقای خاتمی تغییر مکان دادم تا در زاویۀ روبرو قرار بگیرم. سخنان او تازه شروع شده بود و بی‌آنکه حتی متوجه شوند، یکی از محافظ‌ها با چابکی تمام توانست موجود زنده روی عمامۀ ایشان را بردارد و هیچ وقفه‌ای در صحبت‌های ایشان ایجاد نشد. من با اطمینان از آنچه عکاسی کرده بودم و البته از ترس اینکه توسط رابط خبرنگاران همراه ریاست جمهوری عکس‌هایم از بین برود، سریعاً محل را ترک کردم ... . سپس، به سمت دفتر محل کارم رفتم تا ببینم آنچه را هنوز جرأت نگاه کردنش از دوربینم را نداشتم! مبادا اتفاقی باعث ایجاد مشکل فنی بر روی کارت دیجیتالی عکاسی من شده و تصاویر پاک شود. بعد از آنکه تصویر را اول بار بر روی صفحۀ مونیتور کامپیوترم دیدم، شوکه شدم: آخوندک بالای سر آخوند!

همکارانم را برای دیدن عکس دعوت کردم و بدون استثنا همگی مخالف استفادۀ عکس بودند؛ اما من بی‌تردید عکس را مخابره کردم و در کمتر از ساعاتی تمامی نشریات معتبر دنیا آن را چاپ کردند. تازه آغاز ماجرا بود. از دفتر ریاست جمهوری تماس گرفته بودند که عکس فتوشاپ شده است. آقای نعیمی‌پور، مدیر مسئول روزنامۀ یاس که چند روز بعد برای دیدار آقای خاتمی به دفترشان می‌رفت، از من خواست عکسم را به همراهشان بفرستم. پذیرفتم و خواستم نسخه‌ای را هم برایم امضا کنند. آقای خاتمی عکس را برایم امضا کرده و پس فرستادند. همین امضای او عکس را بعد‌ها در پایان دورۀ خودشان نجات‌بخش سانسور توسط مأمور وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی شد که می‌گفت با این عکس من به روحانیت توهین کرده‌ام. آقای خاتمی، بعد‌ها در افتتاح نمایشگاه عکس‌های عکاسان خبری در کاخ نیاوران، خود دربارۀ این عکس گفت: «وقتی محافظم آخوندک را از عمامه‌ام برداشت، من اصلاً متوجه نشدم؛ اما با دیدن عکس خندیدم و گفتم برای یکبار هم آخوندک جای درستی نشسته است»».

یکی از کاربران وبگاه ایرانیان انگلستان در این باره گفته است: «لطفاً به اون حشرۀ محترم بی‌احترامی نکنید. درستش اینه که بنویسید: آخوندی پست‌فطرت زیر پاهای آخوندک!» و دیگری می‌گوید: «آخوندک خطاب به خاتمی: میخام برم اسممو عوض کنم. شباهت اسمم به شماها پیش حشرات دیگه باعث سرافکندگیم شده». نظر اخیر می‌تواند به عنوان یک نمونه از پیامک یا لطیفه‌های کخ‌شناختی انگاشته شود.

^** نام شترزنک اگرچه در وبگاه ویکیپدیا هم برای این آرایه از کخ‌ها در نظر گرفته شده است، ولی دستکم در توس‌آنجلس، سرخس و هرات به بندپایان آرایۀ Solifugae تعلق دارد. چند تصویر از کخ‌های اخیر در نوشتار شرکت تولیدی و صنعتی گرم‌ایران آورده شده است.

^*** در برخی از نوشته‌های کهن یا نسک‌های مبتنی بر آنها (مانند فرهنگ فارسی معین)، گونه‌ای نامشخص از کخ‌ها نیز با نام الاکلنگ، آلاکلنگ، الله‌کلنگ، اله‌کلو، زراریح و ... معرفی گشته است که مد نظر این نوشتار نیست.

^**** در شهریور ماه 1391 خورشیدی که تقریباً دو سال از نگارش اولیۀ این نوشتار می‌گذشت، در تازه‌ها (News) خواندم: «دولت به تازگی حساس شده و پس از هفتاد سال دستور داده که در تمام کتاب‌های علمی این اسم حذف و از واژۀ راهِبَک [râhebak] استفاده گردد!» بازگویی چند نکته در این باره سودمند خواهد بود: یک- واژۀ راهب یا راهبه که ریشۀ راهبک می‌باشد، پارسی نبوده و از زبان‌های دیگر به آن راه یافته است! دو- اگر قرار است توهینی به شیخ یا آخوند صورت نگیرد، چرا با این نام به راهب یا راهبه توهین کنیم؟ اگر این شیوۀ نامگذاری توهین نیست، بی‌گمان دو نام آخوندک و شیخک دارای ریشه‌های ادبی-تاریخی بوده و بهتر از راهبک هستند!! سه- اگر نام راهبک از واژۀ راهبه گرفته شده و جنسیت ماده‌ها یا رفتار جنسی این گونه‌ها در گزینش نام مؤثر بوده است، بدبختانه با یک نمونۀ دیگر از زن‌ستیری مردان روبرو هستیم!!!